Τι είναι το μελάνωμα

Το μελάνωμα (malignant melanoma) είναι ένας κακοήθης όγκος που προέρχεται από νεοπλασματικά δηλαδή μεταλλαγμένα μελανοκύτταρα. Είναι μια επιθετική μορφή καρκίνου υπεύθυνη για εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως. Η συχνότητα του μελανώματος έχει ανέβει πολύ τα τελευταία 30 χρόνια. Για αυτό μια τεράστια ερευνητική προσπάθεια τα τελευταία χρόνια στοχεύει στη θεραπεία του.

Προσβάλλει κυρίως ενήλικες άνδρες και γυναίκες και κάνει την εμφάνισή του κυρίως στο δέρμα. Ωστόσο πρωτοπαθείς θέσεις εμφάνισης μπορούν να είναι οι βλεννογόνοι, τα μάτια, οι μήνιγγες και το πεπτικό σύστημα.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Συνήθως μιλάμε για άτομα που μπορεί να έχουν κάποιο ή κάποια από τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

• Ιστορικό μακράς έκθεσης στον ήλιο κυρίως χωρίς αντηλιακή προστασία
• Ξανθά ή κόκκινα μαλλιά
• Ιστορικό ηλιακών εγκαυμάτων κυρίως κατά την παιδική ηλικία
• Ιστορικό χρήσης καμπινών μαυρίσματος
• Αυξημένος αριθμός σπίλων στο σώμα (>50)
• Αυξημένος αριθμός άτυπων σπίλων στο σώμα
• Ξανθά ή κόκκινα μαλλιά
• Ανοιχτός φωτότυπος δέρματος
• Πολλαπλές ηλιακές εφηλίδες
• Συγγενής 1^ουβαθμού με ιστορικό μελανώματος
• Οικογενές σύνδρομο δυσπλαστικών σπίλων
• Διαμονή σε περιοχή με μεγάλη ηλιοφάνεια
• Μεγάλη ηλικία

Μπορεί το μελάνωμα να εμφανιστεί σε σπίλο;

Υπάρχουν περιπτώσεις που εμφανίζεται σε έδαφος προϋπάρχοντος σπίλου. Οι ειδικοί πιστεύουν  ότι το 30% των μελανωμάτων ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Το υπόλοιπο 70% βγαίνει σε καθαρό δέρμα (de novo melanoma).

Ποιοι τύποι μελανώματος υπάρχουν;

Με βάση τη μορφολογία μπορούμε να κατατάξουμε την πλειοψηφία των μελανωμάτων σε δυο μεγάλες κατηγορίες. Η πρώτη είναι τα οριζόντιας ανάπτυξης μελανώματα (επιφανειακώς εκτεινόμενο Μ, κακοήθης φακή, Μ των άκρων δακτύλων, Μ των βλεννογόνων). Παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα περιορισμένο στα ανώτερα στρώματα του δέρματος. Εμφανίζει λιγότερο επιθετική συμπεριφορά. Ο δεύτερος τύπος είναι το κάθετης ανάπτυξης μελάνωμα (οζώδες Μ). Προχωρά σε βάθος στο δέρμα και έχει πιο επιθετική συμπεριφορά.

Πως μπορεί να αντιληφθεί κάποιος το μελάνωμα;

Πολλές φορές γίνεται αντιληπτό από τον ίδιο τον πάσχοντα ή τους οικείους του σαν μια «άσχημη» ή «περίεργη» ελιά. Η ελιά αυτή είναι χτυπητά διαφορετική από τις υπόλοιπες ελιές στο σώμα του πάσχοντος. Συνήθως δεν μπορεί  να προσδιοριστεί πότε ακριβώς εμφανίστηκε ή αν προϋπήρχε. Αρκετές φορές, μπορεί να υπάρχει μέσα σε ένα δάσος από κοινούς σπίλους, άτυπους σπίλους και άλλες δερματικές βλάβες που μοιάζουν με ελιές αλλά δεν είναι (εφηλίδες, σμηγματορροϊκές υπερκερατώσεις). Ή ακόμη και να παριστάνει για πολύ καιρό τον άτυπο σπίλο, σαν λύκος που φοράει την προβιά ενός προβάτου.

Μερικοί πολύ παρατηρητικοί ή ακόμη και τυχεροί εντοπίζουν έγκαιρα πρώιμες αλλαγές σε ελιές στο σώμα τους. Δυστυχώς σε άλλες περιπτώσεις οι ασθενείς καταφεύγουν πολύ καθυστερημένα με μεγάλες βλάβες. Το μελάνωμα είναι ασυμπτωματικό και δε δημιουργεί ενόχληση. Πρέπει πάντοτε να λαμβάνεται επομένως υπόψη η παρατήρηση «κάτι καινούργιου» στο δέρμα μας.

Που βλέπουμε συχνότερα μελάνωμα στους άνδρες;

Η συχνότερη θέση εμφάνισης στους άνδρες είναι η πλάτη.

Που βλέπουμε συχνότερα μελάνωμα στις γυναίκες;

Η συχνότερη θέση εμφάνισης στις γυναίκες είναι τα πόδια.

Πόσο συχνό είναι το μελάνωμα στα παιδιά;

Είναι πολύ σπάνιο ενδεχόμενο και συνήθως αφορά σε περιπτώσεις ύπαρξης γιγάντιων συγγενών σπίλων.

Μπορεί ένας ασθενείς με μελάνωμα να εμφανίσει νέο μελάνωμα;

Ναι. Υπάρχει πιθανότητα 5-10% ασθενής με μελάνωμα να εμφανίσει δεύτερο πρωτοπαθές μελάνωμα σε βάθος δεκαετίας. Γι΄ αυτό το λόγο οι ασθενείς με ιστορικό θεραπευθέντος μελανώματος πρέπει να ελέγχουν τις ελιές τους τακτικά.

Πότε ανησυχούμε για μια ελιά στο σώμα μας;

Κατά την αξιολόγηση των ελιών στο σώμα μας μπορούμε να καταλάβουμε έναν ύποπτο σπίλο όταν έχει κάποια χαρακτηριστικά. Τα χαρακτηριστικά αυτά συνοψίζονται στο αρκτικόλεξο ABCDE. Δηλαδή όταν ο σπίλος αυτός έχει:

• Α = Asymmetry-Ασυμμετρία στο σχήμα
• Β = Border- όρια ασαφή ή ακανόνιστα
• C = Color-Χρώμα που δεν είναι το ίδιο σε όλη την ελιά ή πολλά χρώματα στην ίδια ελιά
• D = Diameter-Διάμετρος μεγαλύτερη των 6 χιλιοστών (ωστόσο υπάρχουν και μικρότερα μελανώματα)
• Ε = Evolving-Αλλαγή της ελιάς σε βάθος χρόνου

Γενικός κανόνας είναι ότι όταν βλέπουμε στον εαυτό μας μια ελιά που είναι χαρακτηριστικά διαφορετική από τις υπόλοιπες στο σώμα μας  πρέπει να πηγαίνουμε το δερματολόγο.

Ποια είναι η καλύτερη πρόληψη για το μελάνωμα;

Η καλύτερη πρόληψη είναι φυσικά ο τακτικός ετήσιος έλεγχος των ελιών στο σώμα μας. Αυτό είναι εφικτό με δύο ανώδυνες κλινικές μεθόδους: τη δερματοσκόπηση και τη χαρτογράφηση σπίλων. Η δερματοσκόπηση είναι γρήγορη, ανώδυνη εξέταση και σώζει ζωές! Η χαρτογράφηση σπίλων είναι η μόνη εξέταση  που μας επιτρέπει να παρακολουθούμε με ασφάλεια σε βάθος χρόνου ασθενείς με πολλές ελιές στο σώμα.

Ποια είναι η θεραπεία του μελανώματος;

Το στάδιο του μελανώματος καθορίζει τη θεραπεία του.  Η ιστολογική εξέταση του μελανώματος είναι απαραίτητη για τη σταδιοποίηση. Αρχικά αφαιρούμε ολόκληρη την ύποπτη για μελάνωμα βλάβη με μια απλή εκτομή. Μόνο ο ιστολογικός έλεγχος θα βάλει τη σφραγίδα στη διάγνωση ότι η βλάβη είναι μελάνωμα. Από εκεί και πέρα τα ιστολογικά χαρακτηριστικά του μελανώματος μαζί με απεικονιστικές και αιματολογικές εξετάσεις είναι η ρυθμιστές του σταδίου της νόσου. Το στάδιο είναι σημαντικό για τον καθορισμό της θεραπευτικής στρατηγικής μας. Μελάνωμα αρχικού σταδίου που δεν έχει ξεφύγει από την επιδερμίδα μπορεί να απαιτεί μόνο απλή χειρουργική αφαίρεση. Ωστόσο σε πιο προχωρημένο στάδιο χρειάζεται να γίνει πιο σύνθετη χειρουργική αντιμετώπιση (ευρεία εκτομή, ευρεία εκτομή κι έλεγχος φρουρού λεμφαδένα, λεμφαδενικός καθαρισμός). Σε προχωρημένο μελάνωμα η χειρουργική θεραπεία δεν αρκεί. Ο όγκος είναι μεγάλος και περαιτέρω αντιμετώπιση είναι επιτακτική. Μετά την αφαίρεση ένας κύκλος θεραπειών με σχήματα ανοσοθεραπείας, χημειοθεραπείας ή συνδυασμών είναι απαραίτητος.

Η αντιμετώπιση του μελανώματος επομένως προϋποθέτει συνεργασία πολλών ειδικοτήτων (δερματολόγων, χειρουργών, ογκολόγων).

Είναι το μελάνωμα ιάσιμος καρκίνος;

Το μελάνωμα έχει τη εξής «ιδιοτροπία»: στα αρχικά στάδια αρκεί μια απλή χειρουργική αφαίρεση να μας απαλλάξει οριστικά από τη νόσο. Το προχωρημένο μελάνωμα όμως είναι ιδιαίτερα «ξεροκέφαλο» στις θεραπείες. Μέχρι πρόσφατα τα ποσοστά πενταετούς επιβίωσης στο προχωρημένο μελάνωμα ήταν πολύ χαμηλά. Ωστόσο η εισαγωγή νέων στοχευμένων θεραπειών τα τελευταία χρόνια έχει αυξήσει σημαντικά την πενταετή επιβίωση σε ασθενείς με προχωρημένη νόσο. Πάντα η σωστή καθοδήγηση από τον θεράποντα ογκολόγο είναι απαραίτητη.

Υπάρχει εμβόλιο κατά του μελανώματος;

Όπως είχαν προβλέψει οι ειδικοί, η πανδημία του κορωνοϊού κι η εισαγωγή της τεχνολογίας mRNA στα εμβόλια θα έφερνε επανάσταση στη θεραπεία κατά του καρκίνου κι ειδικά του μελανώματος. Ας μη ξεχνάμε πως το mRNA εμβόλιο επί πολλά χρόνια έμοιαζε με το “Άγιο Δισκοπότηρο” στην Ογκολογία. Ήδη από το καλοκαίρι του 2023 τρέχει μελέτη φάσης ΙΙΙ (δηλαδή πολύ προχωρημένη) σε πάσχοντες ασθενείς με συνδυασμό ανοσοθεραπείας (με το όνομα pembrolizumab) και mRNA. Το υπό δοκιμή φάρμακο στην ουσία εκπαιδεύει το ανοσοποιητικό του ασθενή να αναγνωρίζει τα κύτταρα του μελανώματος και να τα σκοτώνει έγκαιρα και αποφασιστικά. Το ενδιαφέρον είναι πως ο ογκολόγος θα φτιάχνει το εμβόλιο mRNA εξατομικευμένα με βάση το γονιδίωμα του κάθε ασθενή, και αυτό μέσα σε μόλις 4 εβδομάδες! Η ελπίδα μας είναι τα αποτελέσματα να φέρουν μια νέα εποχή στη θεραπεία αυτού του θανατηφόρου νοσήματος.

Ακούμε συχνά ότι δεν κάνει να αφαιρούμε τις ελιές μας. Ισχύει;

Όχι και δυστυχώς αυτή είναι μια καλά εδραιωμένη λανθασμένη πεποίθηση σε αρκετούς ανθρώπους. Κι αυτό γιατί ενισχύει την αποτροπή από τη γρήγορη προσέλευση στο δερματολόγο παρά μόνο όταν είναι πλέον πολύ αργά. Όπως είπαμε η καλύτερη κι αποτελεσματικότερη θεραπεία για το μελάνωμα είναι η πρόληψη με στόχο την έγκαιρη διάγνωση.

Συνεπώς, η βασική στρατηγική είναι ο τακτικός έλεγχος των ελιών στο σώμα μας με δερματοσκόπηση ή χαρτογράφηση σπίλων και η χειρουργική αφαίρεση αν κάποια είναι ύποπτη. Η ιστολογική εξέταση της ελιάς που αφαιρούμε θα δώσει και την τελική απάντηση εάν είναι μελάνωμα ή όχι.

Είναι οι δυσπλαστικοί σπίλοι μελάνωμα;

Μερικές φορές η απάντηση μιας ιστολογικής εξέτασης μετά από αφαίρεση σπίλου αναφέρει τον όρο «δυσπλαστικός» ή «άτυπος σπίλος». Η απάντηση αυτή εννοεί ιστολογικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν την ελιά από το να την χαρακτηρίσουμε κοινή αλλά σε καμία περίπτωση δεν υπονοούν ότι υπάρχει μελάνωμα. Ο άτυπος σπίλος είναι σπίλος κι όχι κακοήθεια.